Wanneer een persoon zijn of haar gender beschrijft door het te koppelen aan licht, een natuurlijke ruimte of een gevoel in plaats van aan de categorieën man of vrouw, komen we een nog weinig bekend begrip tegen: het xenogenre. Dit concept van niet-binaire identiteit mobiliseert elementen buiten het man-vrouw spectrum om een gevoel van gender uit te drukken. Begrijpen waar het concreet om gaat, zonder onnodige jargon, vraagt om enkele duidelijke referentiekaders.
Xenogenre en bijbehorende vocabulaire: de termen die je moet beheersen voordat je verder gaat
Het xenogenre (soms geschreven als xénogenre) verwijst naar een categorie van genderidentiteiten waarbij de persoon zijn of haar gender definieert door concepten die niet gerelateerd zijn aan de binaire man-vrouw. We hebben het over concepten die voortkomen uit de natuur, abstracte elementen, gevoelens, of zelfs imaginaire fenomenen.
Deze term functioneert als een paraplu-term. Onder deze label vallen verschillende specifieke identiteiten. Onder de meest genoemde:
- De genders die verband houden met natuurlijke elementen (water, vuur, licht, ruimte), waarbij de persoon zijn of haar gevoel van gender koppelt aan een fysiek of atmosferisch fenomeen.
- De genders die verband houden met abstracte concepten (tijd, kleur, geluidsstructuur), die een interne ervaring vertalen die moeilijk uit te drukken is met de gebruikelijke woorden van gender.
- De genders die verband houden met imaginaire of fictieve universums, waarbij de persoon culturele, mythologische of artistieke referenties gebruikt om te benoemen wat hij of zij voelt.
We hebben ontdekt dat het raadplegen van de definitie van xenogenre in video helpt om deze nuances sneller te begrijpen dan een lange theoretische tekst, omdat het orale formaat laat zien hoe deze identiteiten dagelijks worden ervaren.
Het gemeenschappelijke kenmerk van al deze xenogenres: gender wordt niet beschreven op een man-vrouw as. De persoon bevindt zich niet tussen man en vrouw, noch buiten deze twee polen. Hij of zij gebruikt een heel andere referentiekader.
Wat het xenogenre onderscheidt van andere niet-binaire identiteiten
Niet alle niet-binaire identiteiten zijn xenogenres. Dit is een veelvoorkomend punt van verwarring. Een agender, genderfluid of demi-gender persoon blijft binnen het bereik van het man-vrouw spectrum, ook al identificeert hij of zij zich niet volledig met een van beide polen.
Het xenogenre breekt met dit spectrum. De persoon zegt niet “ik bevind me ergens tussen man en vrouw” of “ik ben geen van beide”. Hij of zij zegt iets radicaal anders: zijn of haar gender lijkt op een fenomeen, een element of een gevoel dat niets te maken heeft met de gebruikelijke sociale categorieën.
Concreet, wanneer iemand zich definieert door een gender dat verband houdt met licht, betekent dit niet dat hij of zij “zichzelf als licht beschouwt”. Het betekent dat de woorden man, vrouw, neutraal, vloeibaar de textuur van zijn of haar ervaring niet vastleggen. Het gebruik van de metafoor van licht vertaalt beter wat hij of zij van binnen voelt.
Waarom deze onderscheid belangrijk is
Voor de betrokken personen vermindert het gebruik van een precieze term de stress die met identiteit gepaard gaat. Het benoemen van zijn of haar gender, zelfs op een ongebruikelijke manier, stelt hen in staat om zichzelf te herkennen in een ervaring. De reacties variëren hierover, maar veel xenogenres rapporteren een opluchting wanneer ze een woord vinden dat aansluit bij hun gevoel.
Voor naasten en gesprekspartners helpt het onderscheid om verwarring te voorkomen. Alle niet-binaire genders als een uniforme blok behandelen, negeert de werkelijke diversiteit van ervaringen.
Wettelijke erkenning van niet-binaire identiteiten: waar staan we
De kwestie van xenogenre maakt deel uit van een bredere juridische beweging. Sinds enkele jaren nemen steeds meer landen het principe van zelfbepaling van gender aan voor de wijziging van de burgerlijke staat. Volgens een vergelijking van rechtssystemen, bijgewerkt in 2024, hebben 24 landen het principe van zelfidentificatie aangenomen zonder vereiste van medische diagnose of chirurgie, waaronder België, Duitsland, Spanje en Finland.
Dit juridische kader erkent niet specifiek de xenogenres. Het opent de deur naar niet-binaire identiteiten in het algemeen, wat een eerste stap is. In de praktijk staan de meeste van deze wetgevingen een neutrale of andere gendermarkering op identiteitsdocumenten toe, zonder specifieke categorieën zoals xenogenres te vermelden.
Recente beperkingen in sommige landen
In tegenstelling tot deze trend, verscherpen sommige recente hervormingen de definitie van transidentiteiten die door de wet worden erkend. Deze beperkingen sluiten soms expliciet niet-binaire identiteiten uit van de juridische erkenning. We zien dus een politieke spanning tussen uitbreiding en beperking van de erkenning van niet-conforme genders aan het binaire.
Hoe mensen met een xenogenre zich dagelijks definiëren
Naast de wetsteksten gaat de dagelijkse realiteit van mensen met een xenogenre vooral via online ruimtes. Gemeenschappen op sociale media (forums, uitlegvideo’s, groepsdiscussies) vormen de eerste plaats waar deze identiteiten worden benoemd en gedeeld.
Uitlegvideo’s spelen een bijzondere rol. Ze laten zien hoe een persoon met een xenogenre over zijn of haar gender spreekt, welke woorden hij of zij kiest, welke vergelijkingen hij of zij gebruikt. Het videoformaat vangt nuances die de tekst alleen niet overbrengt: de toon, de aarzeling, de geleidelijke precisie van de woordenschat.
In de praktijk gebruiken mensen met een xenogenre vaak neopronoms (voornaamwoorden die buiten de klassieke hij/zij zijn gemaakt) of vragen eenvoudigweg om het gebruik van de voornaam zonder genderpronomen. De praktijken variëren per taal: het Frans, met zijn zeer gendergebonden grammaticale structuur, stelt specifieke beperkingen die het Engels niet kent.
- Sommige mensen nemen het voornaamwoord “iel” aan, dat al in sommige Franstalige woordenboeken is opgenomen.
- Anderen geven de voorkeur aan neutrale formuleringen die elk voornaamwoord vermijden (gebruik van de voornaam, onpersoonlijke zinnen).
- Sommige mensen creëren geheel nieuwe neopronoms, vaak gerelateerd aan hun specifieke xenogenre.
Het xenogenre blijft een evoluerend concept. De termen worden preciezer, de gemeenschappen organiseren zich, en de woordenschat verfijnt zich naarmate de uitwisselingen vorderen. Wat niet verandert, is de fundamentele behoefte om een ervaring te benoemen die de traditionele categorieën niet dekt. De vraag is niet of deze identiteiten legitiem zijn, maar om te begrijpen wat ze concreet uitdrukken over de relatie tussen gender en taal.
